U bent hier

Digitaal

De belangrijkste vragen die hier aan de orde komen zijn: Wat is een digitale drager? Welke dragers zijn er en wat zijn de voor- en nadelen van elk type drager? Hoe kan ik digitale dragers bewaren? Wat is een videobestand en hoe kan ik die herkennen? Hoe kan ik videobestanden bewaren? Wat is een container format en wat is een codec?

 

 


Foto door Thomas van Weerd.

Wat betekent filmen in het digitale tijdperk? Nogal wat mensen die een video maken, hebben niet meer een videocamera: ze gebruiken hun telefoon, tablet of een fotocamera met videofunctie. Het gevolg van deze ontwikkeling is dat bewegend beeld op alle mogelijke plekken wordt opgeslagen: dat wil zeggen op verschillende soorten digitale dragers zoals een usb-stick of de harde schrijf van de laptop. Daarnaast blijken veel van die videobestanden niet een duidelijk en herkenbaar formaat te hebben. Kortom, de tijd van herkenbare objecten als een filmblik met daarin een spoel of een kartonnen doos met daarin een videoband is voorbij. Film en video zijn vervangen door een reeks aan dragers en formaten, waarvan een groot aantal - ondanks de korte historie - ook al weer obsoleet zijn geraakt, dat wil zeggen: verouderd en in onbruik geraakt. Dat maakt het advies geven over hoe te bewaren lastig. Een groot archief als het Library of Congress beperkt zich daarom tot een belangrijke vuistregel: maak regelmatig kopieën en bewaar die op verschillende dragers. Om toch wat meer inzicht te geven in de wijze waarop we onze persoonlijke films kunnen behouden hebben we het hier over digitale dragers en over digitale (video)bestanden.

 

DIGITALE DRAGER

WAT IS EEN DIGITALE DRAGER?

Om digitale bestanden op te slaan heb je een drager nodig. Deze bestaan in verschillende vormen, sommige gangbaarder dan andere. De meeste mensen zullen hun digitale bestanden opslaan op harde schijven (HDD), die intern in hun pc zitten of in externe behuizingen. Daarnaast worden in veel pc’s tegenwoordig Solid State Drives (SSD’s) gebruikt. Ook cd-rom’s s, dvd’s en usb-sticks worden vaak gebruikt voor de opslag van digitale beelden, hoewel deze tegenwoordig aan populariteit verliezen.

Digitale dragers zijn dus fysieke objecten waarop digitale bestanden worden opgeslagen. Meestal worden deze dragers optisch (met licht), elektronisch of magnetisch beschreven en gelezen. Deze verschillende soorten dragers hebben allemaal hun eigen kwetsbaarheden, die hieronder besproken worden. Het is belangrijk om te beseffen dat alle digitale dragers in principe beperkt houdbaar zijn en dat de inhoud dus regelmatig moet worden gekopieerd naar nieuwe dragers.

HOE KAN IK EEN DIGITALE DRAGER AFSPELEN?

Digitale dragers zijn meestal af te spelen met een computer. Voor de dragers is specifieke hardware nodig om ze aan te sluiten op de computer (bijvoorbeeld een dvd-speler om dvd’s te lezen of een usb-poort om usb-sticks aan te sluiten). Dat een pc een digitale drager kan lezen betekent echter nog niet dat de beelden ook kunnen worden afgespeeld. Dat is ook nog afhankelijk van het bestandsformaat waar de beelden in zijn opgeslagen. Kijk voor meer over de verschillende bestandsformaten hier.

 

CD-ROM, CD-R, CD-RW EN DVD

WAT IS een cd-rom, cd-r, cd-rw of dvd?

De cd is een optische drager. Dat betekent dat de informatie met licht (een laserstraal) wordt uitgelezen. Veel risico’s die bij deze drager horen worden veroorzaakt doordat de informatie letterlijk niet meer goed gezien kan worden: als er bijvoorbeeld krassen op een cd komen, dan zal het licht net iets anders breken, waardoor de informatie niet juist aankomt. Er zijn meerdere soorten cd’s: de naam “cd-rom” wordt door sommigen gebruikt voor alle cd’s die in de pc gaan, maar dat is feitelijk onjuist. Deze cd wordt met informatie en al geperst in de fabriek. Als je software in de winkel koopt staat dat dus vaak op een cd-rom. Als je thuis zelf informatie op een cd brandt, dan gaat het om een cd-r of cd-rw. De eerste, de cd-r, kan slecht één keer beschreven worden. De cd-rewrite kan meerdere keren opnieuw beschreven worden. De dvd is, net als de cd, een optische drager. Het belangrijkste verschil tussen de twee is dat er op een dvd veel meer informatie past dan op een cd. Je kunt een cd of dvd vaak eenvoudig herkennen, aangezien vrijwel altijd op de schijf aangegeven staat wat het is. Er zijn verschillen tussen cd’s en dvd’s die in een fabriek geperst zijn en dragers die thuis gebrand zijn. Omdat deze gids gaat over het bewaren van amateurfilm en home videos bespreken we hier enkel de tweede categorie.

WAT ZIJN DE VOORDELEN?

Cd’s en dvd’s zijn relatief goedkoop en eenvoudig in gebruik. Bijna iedereen heeft wel een brander in zijn computer zitten, waarmee eenvoudig films op een schijf kunnen worden gezet. Deze schijven kun je dan vervolgens makkelijk uitlenen, weggeven, of bewaren. Ook kunnen veel televisies (soms zelfs zonder externe dvd-speler) deze schijfjes afspelen. Omdat de schijfjes klein zijn en geen energie gebruiken in opslag zijn er weinig beperkingen aan hoeveel je er op kunt slaan. Daarnaast is het minder waarschijnlijk dat optische dragers gestolen worden bij inbraak dan andere dragers vanwege hun geringe waarde.

WAT ZIJN DE NADELEN?

Zoals de meeste optische dragers hebben cd's en dvd's een beperkte levensduur. Wanneer er geen maatregelen worden genomen om de dragers te beschermen kunnen ze al na enkele jaren onleesbaar zijn. De levensduur van een optische schijf is van veel factoren afhankelijk. In de eerste plaats van de kwaliteit van de schijf. Sommige schijven hebben een reflecterende laag die deels bestaat uit zilver, dat in een vochtige omgeving kan gaan corroderen. Een cd-r heeft een laag van organische verfstof waar de informatie in wordt opgeslagen. Deze laag vergaat met verloop van tijd. De houdbaarheid van een cd-rw, die meerdere keren beschreven kan worden, vermindert per keer dat hij beschreven wordt. Ook neemt bij veelvuldig herschrijven de kans op schrijffouten en verlies van informatie toe. Er is niet voldoende wetenschappelijke onderzoek gedaan naar de houdbaarheid van verschillende soorten optische schijven om met zekerheid te zeggen hoe lang elke soort houdbaar is, maar er zijn sterke aanwijzingen dat de meeste soorten gemiddeld 5 tot 10 jaar goed blijven.

HOE KUN JE DVD'S EN CD'S HET BEST BEWAREN?

Optische dragers kun je het best koel bewaren, maar altijd boven het vriespunt. Daarnaast is het belangrijk dat ze op een droge, donkere plek bewaard worden. Zorg er ook voor dat er geen krassen op de schijven komen. Het is vooral belangrijk dat de reflectieve laag intact blijft, aangezien de informatie daarop bewaard wordt. Zorg ten slotte altijd voor back-ups op een ander soort medium, op een andere locatie.

 

USB-STICKS EN EXTERNE HARDE SCHIJVEN

 

WAT zijn USB-STICKS EN EXTERNE HARDE SCHIJVEN?

Usb-sticks en externe harde schijven zijn enerzijds compleet verschillend. De een heeft een draaiende schijf waarop magnetisch informatie wordt opgeslagen, de ander heeft een reeks geheugenchips voor elektronische opslag. Anderzijds zijn ze in gebruik soortgelijk. Ook hebben ze vergelijkbare voor- en nadelen, en geldt voor beide ongeveer hetzelfde advies wat betreft het bewaren.

WAT ZIJN DE VOORDELEN?

Usb-sticks en externe harde schijven zijn draagbaar en slaan informatie op zonder stroom te gebruiken. Ook zijn ze per megabyte goedkoper dan cd’s of dvd’s. Omdat je makkelijk bestanden via je pc naar de drager kan kopiëren zijn ze eenvoudiger in gebruik dan de meeste andere dragers. Daarnaast zijn ze via een usb-kabel vaak ook op andere apparaten, zoals televisies, aan te sluiten.

WAT ZIJN DE NADELEN?

Zowel usb-sticks als externe harde schijven zijn relatief kwetsbaar wanneer ze verkeerd worden behandeld. Ze kunnen volledig onleesbaar raken wanneer ze bijvoorbeeld niet correct worden afgesloten voordat de kabel uit de pc wordt getrokken. Ook kan veelvuldig lezen en schrijven van de dragers ervoor zorgen dat er fouten ontstaan, waardoor ze ook onleesbaar raken. Usb-sticks zijn vooral kwetsbaar en eigenlijk niet geschikt voor langdurige opslag. Harde schijven hebben ook een beperkte levensduur. Bij dagelijks gebruik is 30% van de schijven al na 4 à 5 jaar defect. Ook wanneer schijven niet gebruikt worden gaat de opgeslagen informatie na verloop van tijd verloren doordat de magnetische lading vervalt. Meestal duurt dit echter decennia. Belangrijker is dat oude harde schijven lang niet altijd werken in nieuwe pc’s, omdat aansluitingen en software veranderen.

HOE KUN JE ZE HET BEST BEWAREN?

Sluit apparaten altijd af voordat je de kabel uit de pc trekt. Houd daarnaast externe harde schijven uit de buurt van sterke magneten (denk bijvoorbeeld aan speakers). Gebruik usb-sticks nooit als opslagmedium voor de lange termijn. Zorg ten slotte altijd voor back-ups op een ander soort medium, op een andere locatie.

 

INTERNE SSD’S EN HDD’S

 

WAT zijn interne ssd's en hdd's?

Interne SSD's en HDD's zijn twee verschilende zaken met soortgelijke toepassing. Een SSD (Solid State Disk) verhoudt zich tot een HDD (Hard Disk Drive) als een usb-stick tot een externe harde schijf. De SSD bestaat uit een serie geheugenchips, de HDD bevat een magnetische draaiende schijf. De SSD en HDD bevinden zich in de pc. Voor veel mensen is dit de primaire plaats van opslag.

WAT ZIJN DE VOORDELEN?

Het voordeel van interne opslag is dat je altijd bij je opgeslagen informatie kunt. Het is de meest laagdrempelige en eenvoudige manier om dingen op te slaan. Een SSD is vele malen sneller dan een HDD. Daarnaast is een SSD ook kleiner, stiller, minder kwetsbaar voor vallen en trillen en gebruikt minder energie. Om die redenen vind je de SSD in steeds meer moderne computers. De HDD is echter nog steeds betrouwbaarder, zoals je hier onder kunt lezen.

WAT ZIJN DE NADELEN?

Hoewel een SSD veel sneller is dan een HDD en vele andere voordelen heeft, is de SSD ook veel onbetrouwbaarder. Zeker als je ook je besturingssysteem en allerlei programma’s op de SSD hebt staan wordt er constant op geschreven en gelezen, waardoor de levensduur afneemt.

HOE MOET JE DE SSD EN HDD GEBRUIKEN?

Gebruik een SSD niet voor opslag van belangrijke data. Het is beter om een SSD te gebruiken voor programma’s en het besturingssysteem en daarnaast een HDD in te bouwen voor extra opslag. Zorg ten slotte altijd voor back-ups op een ander soort medium, op een andere locatie.

 

SD, MINISD EN MICROSD

 

WAT IS EEN SD, MINISD EN MICROSD?

SD staat voor Secure Digital. SD-kaarten bestaan in verschillende maten, van de grotere “gewone” SD-kaart, tot de kleinste MicroSD. Daarnaast bestaan er nog SDHC en SDXC, die respectievelijk staan voor “high capacity” en “extreme capacity”, wat verwijst naar de grotere opslagcapaciteit. SD-kaarten worden vooral gebruikt in apparaten als camera’s en telefoons. De kans is dan ook groot dat je zelfgemaakte digitale video’s in eerste instantie op deze kaartjes staan.

WAT ZIJN DE VOORDELEN?

SD-kaarten zijn goedkoop, handzaam en veelzijdig. Ook lijkt het erop dat ze, buiten gebruik, niet slechter worden met verloop van tijd. Daarnaast zijn er vaak geen alternatieven voor het gebruik in camera’s en telefoons.

WAT ZIJN DE NADELEN?

SD-kaarten slaan op door middel van flash-geheugen. Deze soort opslag wordt kwetsbaarder naar mate hij vaker overschreven wordt. SD-kaarten die lang in gebruik zijn lopen dus in toenemende mate risico om gecorrumpeerd te raken. Daarnaast zijn de kaarten kwetsbaar voor statische elektriciteit. Wees dus voorzichtig bij het aanraken van de kaarten: zorg er voor dat je jezelf eerst aard en raak de contacten niet direct aan.

HOE KUN JE ZE HET BEST BEWAREN?

Naar alle waarschijnlijkheid blijven SD-kaarten lang leesbaar zolang ze koel, donker en droog worden bewaard. Denk er echter wel om dat het niet zeker is dat de technologie niet verandert met verloop van tijd. Het kan zijn dat de apparatuur om SD-kaarten te lezen stuk gaat en zeldzaam wordt, of dat de formats die op de kaart staan niet meer leesbaar zijn. Het is daarom goed om regelmatig (bijvoorbeeld jaarlijks) te controleren of alle data op de kaarten nog leesbaar is en de inhoud eventueel naar nieuwe dragers over te zetten. Zorg ten slotte altijd voor back-ups op een ander soort medium, op een andere locatie.

 

De cloud

de cloud
Foto door Bob Mical

WAT IS de cloud?

Cloud-opslag is een beetje een vreemde eend in de bijt: het is de enige niet-fysieke drager die we op deze pagina bespreken. De cloud is een term waarmee online-opslag van data wordt aangeduid. Bekende voorbeelden hiervan zijn Dropbox, Google Drive, Microsoft Skydrive en Apple iCloud.

WAT ZIJN DE VOORDELEN?

Het belangrijkste voordeel van de Cloud is dat het “offsite” is. Daarmee bedoelen we dat de data wordt opgslagen op een andere plek dan waar je ermee werkt. In dit geval in een datacentrum, misschien wel aan de andere kant van de wereld. Cloud-opslag is vaak gebruiksvriendelijk: met behulp van software die je op je pc of telefoon kan installeren kun je automatisch al je data, of een bepaald deel daarvan, opslaan in de cloud. Het gaat dan meestal om een back-up, een kopie van de originele bestanden, die op je eigen pc of telefoon blijven staan. Vaak kun je via de cloud op meerdere plaatsen, met meerdere apparaten bij je bestanden. Mocht je pc worden gestolen, of je huis afbranden, of je telefoon in de wc vallen, dan heb je altijd nog je data in de cloud staan.

WAT ZIJN DE NADELEN?

De wet van Cruijff is ook van toepassing op Cloud-opslag: de bovengenoemde voordelen gaan gepaard met hun eigen nadelen. Omdat de opslag offsite is, en verzorgd door een bedrijf, heb je het niet in eigen hand. Natuurlijk beloven de bedrijven zorgvuldig met je informatie om te gaan en niets kwijt te raken, maar mocht er toch iets mis gaan dan is daar weinig aan te doen. Er zijn voorbeelden bekend van faillissementen of opheffingen van bedrijven die Cloud-opslag aanboden, waarbij klanten hun data kwijtraakten. Ook weet je niet honderd procent zeker wat een bedrijf met je data doet. Een praktisch bezwaar is dat de opslag duur kan zijn, of dat het gratis is tot op een zeker punt. Aangezien beeldmateriaal vaak veel ruimte inneemt kunnen de kosten oplopen. Ook moet er rekening worden gehouden met het verlies van wachtwoorden of het onverhoopt overlijden van de persoon met toegang tot de data in de cloud.

HOE MOET JE DE CLOUD GEBRUIKEN?

Het is belangrijk dat je een Cloud-service kiest die je vertrouwt. Probeer na te gaan of het bedrijf stabiel, betrouwbaar en financieel gezond is. Zoek bijvoorbeeld eerst wat ervaringen van anderen op het internet op of vraag mensen in je omgeving naar hun ervaringen. Zorg ten slotte altijd voor back-ups op een ander soort medium.

 

De NAS

WAT IS EEN NAS?

De afkorting NAS staat voor “network-attached storage”. Het is een kleine computer die op het lokale netwerk wordt aangesloten. Hij heeft meestal geen eigen beeldscherm, maar wordt op afstand via de browser vanaf een andere computer aangestuurd. De populariteit van de NAS neemt toe. Hij wordt veelal gebruikt voor het maken van back-ups/back-up van andere computers op het netwerk, maar de meeste modellen zijn ook te gebruiken als bijvoorbeeld mediaserver, printerserver of webserver.

WAT ZIJN DE VOORDELEN?

De NAS lijkt qua functie op de cloud maar heeft een aantal voordelen. Het eerste voordeel is dat je hem in huis hebt, dus in eigen hand. Je bent niet afhankelijk van de betrouwbaarheid of stabiliteit van een bedrijf. Daarnaast kun je zelf de harde schijven kopen, wat wellicht eenmalig wat meer kost, maar op de lange termijn goedkoper is dan de Cloud. Je kunt de NAS ergens in huis verstoppen, waardoor de kans op diefstal klein is.

WAT ZIJN DE NADELEN?

Je hebt een NAS nog steeds in huis, waardoor je niet alle voordelen van offsite hebt. Als je huis volledig afbrandt ben je de data nog steeds kwijt. Ook kan een NAS relatief duur zijn (enkele honderden euro’s, exclusief harde schijven). Ten slotte moet je een NAS zelf instellen en onderhouden, waardoor het wat meer technische knowhow dan veel andere oplossingen vergt.

HOE MOET JE DE NAS GEBRUIKEN?

Je kunt een NAS gebruiken als je persoonlijke cloud-opslag. Stel hem zo in dat hij automatisch de bestanden van je pc en telefoon opslaat. Kies betrouwbare harde schijven voor de NAS. Veel fabrikanten bieden een speciale lijn voor netwerkopslag aan. Denk erom dat de bestanden op de NAS nog steeds kunnen verouderen. Controleer dan ook regelmatig of bestanden nog leesbaar zijn. Zorg ten slotte altijd voor back-ups op een ander soort medium, op een andere locatie.

 

DIGITALE VIDEOBESTANDEN

WAT ZIJN DIGITALE VIDEOBESTANDEN?

Digitale video’s worden op digitale dragers opgeslagen in meerdere soorten bestanden. Deze verschillende soorten worden formats genoemdDe dragers zijn fysieke objecten, terwijl deze bestanden uit digitale code bestaan. Beeld wordt door de digitale camera omgezet in reeksen van nullen en enen, waarna bijvoorbeeld een pc, een dvd-speler of het schermpje achterop de camera deze data weer omzet in beeld en geluid. Hoe deze omzettingen worden uitgevoerd hangt af van meerdere factoren: verschillende camera’s interpreteren beeld op uiteenlopende manieren en zetten het vervolgens om in verschillende digitale data. Ook worden er uiteenlopende formats gehanteerd, die elk hun invloed hebben op hoe het beeld uiteindelijk kan worden weergegeven. Soms kun je zelf het format kiezen waarin een camera beeld opneemt. Niet alle formats en codecs zijn gelijk, daarom bespreken we op deze pagina welke optie je het best kan kiezen.

HOE KAN IK EEN DIGITAAL VIDEOBESTAND HERKENNEN?

Verschillende soorten digitale videobestanden kun je in de eerste plaats identificeren aan de hand van hun bestandsextensiesDat zijn de lettercombinaties aan het einde van de bestandsnaam: bijvoorbeeld .mov, .flv of .avi. Deze extensies verwijzen naar verschillende soorten bestanden. De extensie zegt echter niet alles over een bestand. Het vertelt alleen wat voor container er om de eigenlijke informatie heen zit.

 

 

Hoe kan ik digitale videobestanden bewaren?

Digitale videobestanden hebben een beperkte houdbaarheid. Deze wordt bepaald door de drager, waar je meer over kunt lezen elders op deze pagina. Daarnaast zijn de bestanden zelf ook op verschillende manieren kwetsbaar. Ten eerste kan er een schrijffout in het bestand komen. Wanneer bij een film een enkel beeld beschadigd raakt is dit niet zo’n probleem, maar als een klein deel van een digitaal bestand onleesbaar wordt, is daarmee vaak het hele bestand onleesbaar. Daarom is het belangrijk altijd back-ups, meerdere versies van een bestand op meerdere locaties en soorten dragers te bewaren. Daarnaast kan een bestand onleesbaar worden omdat de benodigde software niet meer beschikbaar is.

HOE KAN IK EEN DIGITAAL VIDEOBESTAND AFSPELEN?

Digitale videobestanden kun je afspelen met een computer, in sommige gevallen via een dvd-speler of digitale camera op de televisie, of op een Smart TV. Nieuwe bestanden zijn vaak op veel verschillende apparaten af te spelen, maar voor oudere bestanden is dat niet het geval. Soms is er speciale software nodig voor het lezen van een bestand, maar wordt deze software niet meer geleverd. Ook kan het zo zijn dat deze oudere software niet meer werkt op moderne apparaten. Het is daarom van belang regelmatig je digitale videobestanden over te zetten naar nieuwe, gangbare formats.

 

CONTAINTER FORMATS

Een digitaal videobestand bestaat uit een zogenaamde “container” met inhoud. Containers bevatten het geluid en de beelden van video (data), met daarnaast andere informatie (metadata) zoals de naam van de auteur, de titel, datum van productie en nog veel meer. Hoe een container werkt, verschilt van soort tot soort. De verschillende soorten containers worden aangeduid met extensies, zoals .mov of .avi. Deze verschillende extensies verwijzen naar zogenaamde formats. Niet alle formats, of bestanden met dezelfde extensies, zijn echter gelijk. Een type container kan meerdere soorten codecs bevatten. Over wat codecs precies zijn lees je onderaan deze pagina meer.

Sommige formats kun je met een beperkt aantal programma’s afspelen, zoals Windows Media Video (.wmv), dat je doorgaans met Windows Media Player afspeelt. Daarnaast zijn er algemenere formats die zeer breed worden toegepast, zoals .mp4, .avi en .mov. Om er zeker van te zijn dat je video’s ook in de toekomst nog af te spelen zijn, is het belangrijk om een format te kiezen dat én niet snel gedateerd raakt, én het liefst niet gebonden is aan een bepaald soort software. Daarom kun je het best kiezen voor een format dat breed toegepast wordt, zoals .mp4. Dit format heeft daarnaast nog het voordeel dat het flexibel is, aangezien er veel verschillende codecs in passen.

 

CODECS

Als je video’s digitaal opslaat kun je soms kiezen voor een bepaalde “codec”. Deze bepaalt hoe de beelden en het geluid worden omgezet in code en weer terug. Verschillende codecs hebben verschillende eigenschappen: sommige comprimeren het bestand, waardoor er minder ruimte ingenomen wordt maar ook de kwaliteit achteruit kan gaan. Sommige codecs zijn eigendom van commerciële bedrijven, terwijl andere “open source” zijn.

Bij de keuze van een codec moet je om een paar dingen denken: (1) de codec moet in de toekomst leesbaar zijn en bovendien door zo veel mogelijk verschillende apparatenKies dus het liefst een gangbare codec die voldoet aan de nieuwste eisen. (2) Sommige codecs nemen erg veel ruimte in. Hoewel je vrij veel opslagruimte krijgt voor weinig geld, kunnen video's snel veel ruimte innemen. Om de opslag van video's praktisch te houden is het handig om de meest efficiënte codec te kiezen.

Codecs bepalen hoe video “ingepakt” wordt in de container. Het belangrijkste onderscheid hierbinnen is tussen lossless en lossycodecs. Lossless codecs pakken de informatie zo in dat het onveranderd kan worden uitgepakt. Lossy codecs zorgen ervoor dat de uitgepakte informatie zo veel mogelijk lijkt op de oorspronkelijke informatie. Het voordeel van lossy codecs is dat ze veel minder ruimte innemen.

 

Op dit moment kun je het best gebruikmaken van de Avid DNxHD codec voor lossless of H.264 voor lossyDe eerste codec is echter enkel te gebruiken met (semi-)professionele software. In de meeste gevallen kun je het best dus je bestanden opslaan als H.264, meestal in een .mp4-container. Dit is ook het standaard format waarin Windows Movie Maker en Apple iMovie video’s opslaat.

 

BRONNEN EN VERDER LEZEN

 

NB: Op het moment van schrijven zijn de meest gangbare formaten besproken. Omdat de digitale wereld snel verandert, kan het zijn dat de gegeven informatie inmiddels enigzins verouderd is. Wil je meer informatie over gangbare formaten? Kijk dan bijvoorbeeld eens op de website van Picturae