U bent hier

historische waarde

Amateurfilmers zijn nogal eens de chroniqueur van hun tijd: al dan niet bewust leggen ze met hun camera de geschiedenis vast. Soms zijn het momenten waarvan het historisch belang direct duidelijk is, maar vaak helemaal niet. Waarom zou een archief geïnteresseerd kunnen zijn in jouw amateurfilms of video's?  Hieronder volgt een overzicht met voorbeelden van amateurmateriaal dat op het moment zelf al historische waarde verkreeg of juist pas achteraf.

  • Wanneer het alledaagse historisch wordt:

Op 1 november 1943 filmde de Amsterdamse amateurfilmer Piet Schendstok op zolder een fuifje van zijn zoon die de gymnastiekklas had uitgenodigd. Met hulp van anderen werd voldoende eten verzameld en het resulaat is een Boerenkoolfuif. Het is leuk om te zien hoe kinderen zich kleden anno 1943, maar nog veel interessanter is te zien hoe in oorlogstijd moeite werd gedaan het leven te laten doorgaan en hoe centraal eten daarin was. Het historische televisieprogramma Andere Tijden maakte al eens een prachtige aflevering over de Tweede Wereldoorlog die uitsluitend gebaseerd is op amateurmateriaal.

Het alledaagse verkrijgt historische waarde op het moment dat historici oog krijgen voor de geschiedenis van het dagelijks leven: liefde, trouwen, de dagelijks maaltijd, de vakantie, de eerste auto, de eerste schooldag zijn waardevolle bronnen voor cultuurhistorici. Susan Aasman, cultuurhistoricus aan de Rijksuniversiteit Groningen, vertelt over haar onderzoek naar amateurfilm en licht toe waarom zij vindt dat al die zelfgemaakte beelden het behouden waard zijn. En waarom zelfs die alledaagse filmpjes van de eerste stapjes op een dag historische waarde kunnen verkrijgen.

  • Wanneer de amateurfilmer chroniqueur wordt

Nogal wat amateurs hebben de afgelopen eeuw met veel plezier en toewijding het leven buitenshuis gefilmd met als doel het leven in de eigen straat, dorp of stad vast te leggen. Zeker op momenten dat de amateurfilmcamera nog een schaars goed was, Polygoon alleen nationale evenementen filmde en televisie nog niet bestond, bieden zij een prachtig beeld van regionaal en lokaal leven. De vele dorpsfilms van J. Adolfs zijn hier een mooi voorbeeld van. Soms zijn die chroniqueurs mensen die op een bijzonder moment op een bijzondere plek aanwezig waren, bijvoorbeeld omdat ze vanwege hun beroep een kijkje achter de schermen kregen. Een mooi voorbeeld is de Amerikaanse documentaire Our Nixon samengesteld aan de hand van 8mm-materiaal geschoten door naaste medewerkers van oud-president Nixon. Deze medewerkers waren geen documentairemakers maar vanuit hun functie en vanwege hun camera werden ze ooggetuigen van een wereld waar wij doorgaans niet bij komen. Veel later werd dat materiaal voer voor historici, zoals Susan Aasman uitlegt in het volgende fragment: 

  • Wanneer de amateurfilmer op het juiste moment op de juiste plek is

Er zijn tal van voorbeelden van spectaculaire amateurfilms die iedereen kent: niet omdat ze zo goed gemaakt zijn, maar omdat de maker op het juiste moment op de juiste plek stond met zijn of haar camera. Denk bijvoorbeeld eens aan de Zapruder film, enkele minuten bewegend beeld gemaakt door Abraham Zapruder die in 1963 in Dallas, Texas, met zijn gezin en een 8mm-Bell & Howellcamera stond te wachten op de komst van president John F. Kennedy. Terwijl Zapruder begint te filmen wordt de president onder vuur genomen. De Kodachrome kleurenfilm bleek een van de weinige filmverslagen van die schokkende gebeurtenis te zijn. De Zapruder footage maakt nu onderdeel uit van de collectie van The Sixth Floor Museum en de 8mm-camera is opgenomen in de collectie van het Nationaal Archief.

Grote indruk maakte ook de zogenaamde Rodney King tape gemaakt in Los Angelos in 1991 dat het Amerikaanse publiek liet zien hoe een man door de politie werd neergeslagen. De video, gefilmd door een amateur vanaf een balkon, leidde tot grote oproer en werd een historisch voorbeeld van wat een ooggetuigenis op film of video kan betekenen bij het vaststellen van misstanden. Met de komst van de mobiele telefoon waarmee ook kan worden gefilmd is er bijna altijd wel iemand in de buurt om verslag te doen van gebeurtenissen die direct of pas veel later van waarde blijken te zijn. YouTube is een groot archief van veel eigentijds leed: van de schokkende gebeurtenissen tijdens Koninginnedag 2009 in Apeldoorn of van het Tahrir-plein in Cairo ten tijde van de Egyptische Revolutie, waarvan vele opnamen zijn gemaakt met de telefoon.

  • Wanneer het leven van voorheen is verdwenen

​In de afgelopen eeuw hebben amateurfilmers het leven vastgelegd zoals zich dat aan hen voordeed, soms bewust als chroniqueur of soms per ongeluk omdat er zich nu eenmaal iets bijzonders voordeed. Maar al die duizenden uren aan filmmateriaal, videobestanden en digitale bestanden hebben het leven van voorheen vastgelegd. De ene collectie is natuurlijk bijzonderder dan de ander. Dat besef komt meestal pas later en soms helaas te laat. Zo troffen twee historici ooit eens in een garage in Appelscha een doos met oud 16mm-filmmateriaal aan. De collectie bleek uniek beeldmateriaal te bevatten van vóór de Tweede Wereldoorlog, waaronder reportages over joodse zorginstellingen en kleurenopnamen van de koninklijke familie. De maker was de joodse advocaat mr. Maurits Levie, geboren in 1885. Toen hij stierf in 1957 werden zijn bezittingen geveild, inclusief zijn collectie 16mm-films. Het mag een wonder heten dat zijn films uiteindelijk zijn opgedoken. Zo is er dankzij Levies filmcamera een verslag uit 1939 van de inwijding van de jeugdsjoel in Groningen. Dat materiaal is uniek omdat het de enige bewegende beelden zijn die herinneren aan het vooroorlogs joods Groningen. Levies uitgebreide filmverslag  van het Apeldoornsche Bosch – een psychiatrische inrichting voor joodse patiënten – is van dezelfde categorie. Voor zover nu bekend is dat het enige wat rest van deze instelling die begin 1943 werd leeggehaald door de nazi's. Levies levendige opnamen van de bewoners van deze inrichting zijn onvergetelijk. 

Gelukkig zijn er steeds meer archieven waar interessante amateurfilms bewaard worden en ook steeds meer mensen beseffen de waarde van dergelijk materiaal en halen het van zolder. Tegelijkertijd is er veel minder besef dat ook recentere VHS-videobanden, cd-roms of zelfs de dagelijkse uploads op YouTube potentiële historische waarde hebben. Ook dat materiaal bevat een schat aan beelden die voor toekomstige historici van waarde kunnen zijn. Gooi het niet weg, laat het niet vergaan en verlies het niet, zo legt Susan Aasman uit: